We blijven nog even bij de Candomblé en reizen naar Cachoeira , een van de dorpen in het vruchtbare Recôncavo,  boven Salvador. We zijn precies op tijd voor de oudste Afro- Katholieke viering in Brazilië die altijd rond 15 augustus wordt gevierd.

Het feest wordt jaarlijks georganiseerd door de Zusters van de Goede Dood, een bijzonder genootschap van zwarte oudere dames, afstammelingen van tot slaaf gemaakten. Waarschijnlijk stamt het al uit de 19e eeuw.  Goede dood verwijst niet alleen naar de dood van Maria, de katholieke moederfiguur, maar ook naar het verlangen naar een “ goede dood” in vrijheid, in tegenstelling tor de ellendige dood in slavernij.

in de 19 e eeuw was Cachoeira een belangrijk handels- en religieus centrum. slavernij  bestond er nog volop. Het zusterschap, vaak vrijgekochte of vrijgeboren slaven, gebruikte haar inkomsten om andere nog tot slaaf gemaakten vrij te kopen. Veel vrouwen waren marktvrouwen, zij kookten, wasten of verkochten voedsel en organiseerden  feesten waarmee extra inkomsten werden gegenereerd. Zo werd  Irmandade do Boa Morte  ook een sociaal vangnet en verzetsvorm tegen slavernij.

Het jaarlijkse feest combineert katholicisme met Candomblé- elementen (rituelen voor de orixa’s, muziek, dans en offers). Maria wordt vaak vereenzelvigd met Oxus, de Orixa van zoet water, liefde en vruchtbaarheid. Het feest herdenkt de Hemelvaart van Maria en viert de overgang tussen Aiyè (aarde) en Orum ( de spirituele wereld) met rituelen en samba.

Wij zijn er tijdens de openingsdag van het festival en zitten ruim op tijd op het stoepje van de kapel tegenover het gebouw van de Zusters te wachten. Overdag waren wij er al even en zagen dat er in de keuken hard gewerkt werd aan de witte maaltijd die de Zusters na afloop van de processie met genodigden zullen delen. Het is een traditioneel avondmaal bereid met witte ingrediënten zoals zeevruchten,  bereid zonder dendê (palmolie) vaak met brood en wijn.

Steeds meer inwoners en Braziliaanse toeristen schuiven aan, velen van hen zijn voor deze gelegenheid in het wit gekleed. Oude dames arriveren bij het gebouw waar de Zusters hun bijeenkomsten hebben, vaak geholpen in het steile straatje ernaartoe door familie of gebracht met een taxi. Alle dames dragen traditionele Bahianakleding gemaakt van heel veel meters wit kant. Zij dragen een lange wijde rok, een blouse, kralen halssnoeren en een hoofddoek gebonden als een tulband om hun grijze krullen.

De sfeer is opgetogen, jong en oud vullen de trappen van het kapelletje, de lokale televisiezender heeft zijn camera opgesteld, een journalist test zijn microfoon, officiële fotografen zoeken de beste plek en iedereen zit of staat klaar met een mobieltje in de hand.

En dan is het moment aangebroken dat de Zusters hun deuren openen en met een brandende kaars in hun hand naar buiten komen. Bezoekers cirkelen zenuwachtig klikkend met hun mobieltje eromheen als de dames de straat oversteken naar het kapelletje waar zij naar binnen gaan. Even later klinkt het Avé Maria in een korte mis ter ere van Maria’s hemelvaart. Daarna komen ze weer naar buiten, nu achter een baar waarop een beeld van Maria ligt, toegedekt onder een wit kanten laken, gedragen door vier mannen. Vervolgens wandelen de zusters  gearmd, met hun brandende kaarsen in een processie door het dorp, en gaan wij met zeker honderd andere mensen erachter aan. Er wordt door de Zusters steeds iets gezongen dat eindigt op “Boa Morte”, waarna het publiek  zingend  antwoordt. De prachtige oudere vrouwen, waardig in hun iconische kostuum, de brandende lichtpuntjes in het donker, het haast meditatieve gezang, de witte processie achter een wiebelend baar, tegen de achtergrond van de koloniale vergane glorie van de gebouwen in Cachoeira, het is om kippenvel van te krijgen. We zijn de enige Europeanen in deze optocht en ik voel me welkom geheten als een van de zusters opzij kijkt en mij een vette knipoog geeft.

In Candomblé is de kleur wit sterk verbonden aan Oxala, de hoogste Orixa, de schepper, symbool van vrede , wijsheid en kalmte. Oxala is de Orixa van het licht, de verzoening. De witte kleur die haar volgers dragen symboliseert zuiverheid, spirituele reiniging en de overgang tussen het leven en de dood.

Het witte kant was in de 19 e eeuw een luxe stof. Het is een witte stof die licht doorlaat. Door het te dragen tonen de Zusters hun waardigheid, kracht en sociale erkenning, ondanks hun oorsprong als tot slaaf gemaakten.

Het is indrukwekkend hoe deze trotse vrouwen de dragers zijn van een zeer oude traditie. Ik ben geïntrigeerd door de halssnoeren die zij dragen, gemaakt van witte kralen en schelpen met daaraan soms amuletten zoals een handje of een hoorn. Dat zijn niet zomaar sieraden maar heilige voorwerpen en persoonlijke beschermers. Deze kettingen zijn ingewijd in rituelen, besprenkeld met heilig water, geladen met spirituele energie en hun kleur, in dit geval wit, is verbonden aan Oxala. Het handje, de bescherming tegen het boze oog staat voor vruchtbaarheid en geluk, een symbool dat overwaaide uit Europese tradities. De hoorn, verwijst naar kracht, dapperheid en overvloed en is verbonden aan de Orixa’s  Xango en Ogum. De witte schelpen of cowries werden gebruikt als betaalmiddel en bij orakel praktijken en is het symbool van rijkdom en verbonden aan Orixa Lemanjé, de godin van het zoute water. Door het dragen van deze halssnoeren zeg je eigenlijk: ik ben ingewijd, beschermd en ik draag mijn traditie met trots.

Zo doen we een rondje door de straten van het dorp, om een oude kerk, en leiden de zusters de gemeenschap in een ritueel dat voor iedereen zichtbaar is. Daarna trekken zij zich terug en worden de Orixa’s gevierd en geëerd achter gesloten deuren, precies zoals dat in de tijd van hun voorouders ging.

Wij hebben helaas niet genoeg tijd om het dagenlange festival bij te wonen. Het feest zal in de loop van de komende dagen alleen maar uitbundiger worden. De vrouwen dragen dan naast wit ook de rode kleur, er worden speciale maaltijden geserveerd voor bezoekers gevolgd door Samba de Roda. Dat betekent letterlijk “ samba in een kring”, met zang, vaak in vraag en antwoord stijl, handgeklap en begeleid door instrumenten. De zusters vormen een cirkel en een voor een gaat iemand in het midden dansen. Die dans met veel improvisatie gaat terug naar Afrikaanse tradities  met veel  heupwiegen en sierlijke armbewegingen. Samba de Roda wordt gezien als de wortel van de moderne Samba die later in Rio de Janeiro een nationale muziekstijl werd.

Super jammer dat we dat missen maar deze ingetogen witte openingsprocessie zullen we niet snel vergeten.